Rozwój pojęcia „brat” we wczesnym chrześcijaństwie

Brat w słowach Jezusa

Aby obiektywnie określić chrześcijańskie pojęcie Brata potrzeba wyszczególnić dane historyczne NT i patrystyki. W samej terminologii brak od samego początku równomiernie występującego pojęcia BRAT. Wczesne teksty ukazują nam proste przejęcie żydowskiej terminologii. Niejaki Schelkle w swoim dziele Bruder przedstawia dowody na żydowski sposób mówienia, głownie korzystając z fragmentów Dziejów Apostolskich, Listu Jakuba oraz Ewangelii wg św. Mateusza. Obok tego powoli zaczyna krystalizować się samodzielny język chrześcijański, który występuje u Jana. Warto zwrócić uwagę na procesualność ewolucji chrześcijańskiej wspólnoty. 

Wyjdźmy od terminu „brat” używanego przez samego Jezusa. Już wcześniej przywołany Schelkle wyróżnia 3 zasadnicze formy stosowania tego pojęcia. Pierwsza grupa tekstów nawiązuje do żydowskiego starotestamentalnego użycia języka. Bratem jest wyznawca religii żydowskiej. Fragmenty te znajdują się w ewangelii Mateuszowej np. Czemu to widzisz drzazgę w oku swego Brata, a nie dostrzegasz belki we własnym oku. Podobny zabieg jest zastosowany w upomnieniu braterskim. Teksty te poświadczają nam nie terminologię samego Jezusa lecz wspólnoty judeochrześcijańskiej. Tu następowała zmiana: już nie dawne żydowskie braterstwo religii i narodowości, lecz nowe braterstwo chrześcijańskiej wspólnoty. Jezus posługując się językiem żydowskim chciał być dobrze zrozumiany. 

Druga grupa tekstów – słowa Jezusa, w których posługuje się terminem „brat” w jego szczególnym znaczeniu, jakie miał u rabinów, którzy swych uczniów chętnie nazywali braćmi. Przykładem są słowa Jezusa w Wieczerniku skierowane do Piotra: Szymonie, Szymonie, oto szatan domagał się, żeby was przesiać jak pszenicę; ale Ja prosiłem za Tobą, żeby nie ustała twoja wiara. Ty ze swej strony utwierdzaj Twoich braci” (Łk 22,31 n). Tę samą grupę reprezentują dwie wypowiedzi Zmartwychwstałego. Jedna z nich Mateuszowa, kiedy Jezus spotkał się z kobietami (Mt 28,10), druga – Janowa, głębsza teologicznie, wykraczająca poza relację rabin- uczeń. Następuje przekaz polecania skierowany do Magdaleny. (J 20, 17). Braterstwo uczniów i ich braterstwo z Panem jest ściśle powiązane z relacją do Boga Ojca i na kanwie tego otrzymuje zupełnie inne znaczenie i większą głębię. Nie pozwalajcie nazywać się Rabbi, albowiem jeden jest wasz Nauczyciel, a wy wszyscy jesteście braćmi. (Mt 23,8). To zdanie oznacza zniesienie rabinizmu i wprowadza w chrześcijańską rewolucję. Tu widoczne jest nowe pojęcie chrześcijańskiego brata. Analogia 12 uczniów do 12 pokoleń Izraela  - daje nam do zrozumienia, że tu zaczyna powstawać nowy, rzeczywisty Izrael. Dwunastu, którzy z początku nie są nazywani apostołami, lecz jedynie οι δωδεκα, ze względu na tę liczbę należy uważać za protoplastów duchowego ludu Bożego. Mówiąc do tych Dwunastu, Jezus zwraca się do nowego Ludu Bożego, który się w nich wyróżnia jako nowe wielkie braterstwo. 

Trzecia grupa tekstów – sens typowo chrześcijański. Przede wszystkim należy uwzględnić Mk 3 ,31-35. Któż jest moją matką i którzy są moimi braćmi. (…) Oto matka moja i moi bracia. Bo kto pełni wolę Bożą, ten jest mi bratem, siostrą i matką. Widzimy, że najważniejszym kryterium przynależności do Jezusa jest pokrewieństwo duchowe. Pokrewieństwo to, nie opiera się na sposób naturalistyczny lecz następuje duchowa decyzja tak wobec woli Bożej. Schelkel przywołuje też Mk 10,29 – Temu, który opuści swoich braci ze względu na Jezusa i w celu głoszenia Dobrej Nowiny obiecuje stokroć więcej niż to, co opuścił. Diametralnie inna postać pojęcia brata znajduje się w przypowieści o sądzie u Mt 25, 31- 46. Sędzia świata wyjaśnia, że dzieła miłosierdzia, które czyniono lub nie wobec będących w potrzebie, były czynione lub nie wobec Niego samego. Tych potrzebujących nazywa swoimi najmniejszymi braćmi. Co ważne nie należy wnioskować z tego, że Sędzia świata nazywa swymi braćmi wszystkich ludzi. Zwrot najmniejsi bracia można przełożyć jako moi bracia (czyli) najmniejsi. Ελάχιστοι są jako tacy braćmi Pana, który siebie samego uczynił najmniejszym spośród ludzi. Tekst ten jest przeniknięty uniwersalizmem, którego nie można było dostrzec w poprzednich propozycjach. 

Rozwój w NT, szczególnie u Pawła

Piotr i Szczepan w swoich kazaniach nazywają żydów ἄνδρες ἀδελφοί (mężczyźni bracia), tak też zwracają się do Pawła i nazywają tak siebie samych. W Dziejach Apostolskich powszechne jest nazywanie wzajemne się chrześcijan braćmi. W Liście św. Jakuba występuje termin αδελφός – w rozumieniu drugiego chrześcijanina, choć wydaje się, że „wspólnota Jakubowa” nigdy nie odeszła całkowicie od judaizmu.

Zaistnienie zdecydowanego chrześcijańskiego pojęcia jest dziełem Pawła. Brat to dla Pawła określenie chrześcijańskiego wyznawcy wiary, ale termin ψευδαδελφός jest swoistego rodzaju neologizmem, za pomocą którego Paweł wyraża swoje smutne doświadczenia pracy misyjnej. Dodaje nowe idee ujęte w Rz 8,11 – 17,29 – odnajdujemy tu ścisłe teologiczne zakorzenienie chrześcijańskiego pojęcia brata. W chrześcijaństwie idea ojcostwa otrzymała pogłębienie trynitarne, ojcostwo Boga odnosi się najpierw do Chrystusa, a przez Niego stało się naszym.

W miejsce zwyczajnej doktryny Adama z księgi Rodzaju Paweł w 1 Kor 15 i Rz 5 podaje własną doktrynę dwóch Adamów. W Zmartwychwstaniu Chrystus przez śmierć pierwszego Adama staje się nowym, drugim Adamem, protoplastą nowej ludzkości. Dzięki temu wraz z nowym człowieczeństwem powstaje nowe braterstwo ludzi, które przewyższa dawne i je zastępuje. Reasumując doktryna dwóch Adamów stanowi obiektywną krytykę oświeceniowego pojęcia człowieczeństwa, ponieważ za rzeczywistość pozytywną uważamy człowieczeństwo Chrystusa. Ludzie nie są jeszcze braćmi w Chrystusie ale powinni i mogą się nimi stać. Paweł usuwając przywilej narodowości, nazywa wszystkich mających ducha wiary Abrahama, czyli tych którzy są w Jezusie Chrystusie. W ogólnym zamyśle chrześcijańskiego braterstwa brak jakichkolwiek nawiązań co do związków misteryjnych.

Czy idea braterstwa jawi się jako powszechna? Otóż nie. Każdy człowiek może stać się chrześcijaninem, jednak bratem jest tylko wtedy kiedy stanie się nim rzeczywiście. Z pomocą przychodzi nam etyczna terminologia Apostoła. Każdemu człowiekowi trzeba okazywać αγάπη, ale tylko bratu należy się Φιλαδέλφια (miłość braterska). Czujemy, że wyznawcy wiary w Jezusa stanowili swoistego rodzaju wewnętrzne grono. (Ga 6,10 – Czyńmy dobrze wszystkim, zwłaszcza zaś naszym braciom w wierze).

Umacnianie się chrześcijańskiego braterstwa osiąga swój kres w pismach Janowych. Słowo „brat” odnosi się tu wyłącznie do wyznawców wiary chrześcijańskiej. Jan domaga się tylko, albo i aż, miłości braterskiej, nie mówi zaś nic o miłości do ludzi jako ogółu. W 3 Liście św. Jana 3J 5-8 poszczególnym wspólnotom braterskim przypomina się o wzajemnym rodzeństwie i przestrzega się przed zamykaniem się jednych wobec drugich, akceptuje się jednak zamykanie się przed poganami. 

Pojęcie brata w epoce Ojców Kościoła

Aż do III wieku, w patrystyce określenie „brat” jest częste i oczywiste. Jednakże, chrzest uznaje się za dokładny moment narodzin braterstwa. W tym odrodzeniu Kościół jawi się jako Matka, a Bóg jako Ojciec. Następuje dalsze zamykanie się braterskiej wspólnoty na zewnątrz, do czego przyczyniła się sytuacja prześladowań. Z drugiej strony wzajemne powiązania wspólnoty stawały się rzeczywistym i żywym braterstwem. Sednem chrześcijańskiej braterskości należy uznać eucharystyczną ucztę braterską.

Ignacy z Antiochii podkreśla obowiązek braterskiej postawy wobec prześladowców. Tertulian wyróżnia dwa rodzaje braterstwa. Podstawą pierwszego jest wspólne pochodzenie – wszyscy ludzie; drugie zaś opowiada się za wspólnym poznaniem Boga i napojeniem jednym Duchem świętości.

Prawdopodobnie od III wieku słowo „brat” jako określenie drugiego chrześcijanina zanika. Cyprian w liczbie pojedynczej zaczyna odnosić to określenie tylko do biskupów i osób duchownych. Tu dopatrujemy się motywu braterstwa książąt – dało to o sobie znać w tytulaturze biskupów, prezbiterów i świeckich. Drugi obszar stosowania terminów „brat” i „siostra” ma rys ascetyczny (używany jeszcze w klasztorach). Następuje tu redukcja pojęciowa co do hierarchii i ascetów. Dziś jeszcze takie nazewnictwo możemy spotkać na szlaku pielgrzymkowym.

Śmierć Jezusa - pojednanie i zbawienie

Benedykt XVI – Jezus z Nazaretu, cz. II

Śmierć Jezusa jako pojednanie (ekspijacja) i zbawienie

Benedykt XVI ma na celu pokazanie, w jaki sposób powstający Kościół powoli wnikał w głębszą prawdę krzyża. Jedna rzecz była wiadoma, że Krzyż Chrystusa definitywnie położył kres dawnym ofiarom świątynnym – jednak wydarzyło się coś nowego.

Bóg nie chciał oddawania Mu chwały przez ofiary z kozłów i cielców. W Krzyżu Chrystusa świat dostąpił ekspijacji. Baranek Boży wziął na siebie grzech świata i go zgładził. Relacja człowieka z Bogiem nabrała nowego wymiaru – została odnowiona i dokonało się pojednanie. Paweł przestawił orędzie Jezusa następująco: W Chrystusie Bóg jednał świat ze sobą, nie poczytując ludziom ich grzechów, nam zaś przekazując słowo jednania. (2 Kor 5,19n). Ofiary świątynne odeszły w przeszłość a ich miejsce zajął Chrystus.

W Nowym Testamencie istnieją rozmaite próby interpretowania Krzyża Chrystusa jako nowego kultu, rzeczywistej ekspijacji. Paweł w Liście do Rzymian 3,25 nawiązuje do ukrzyżowanego Chrystusa, którego nazywa mianem hilasterion – tym słowem określano niegdyś Arkę Przymierza, które w czasie składania ofiary ekspiacyjnej, w wielkim Dniu Przebłagania, było skraplane krwią ekspijacyjną. W Męce Chrystusa cały brud świata wchodzi w kontakt z nieskończenie Czystym, z duszą Jezusa. Gdy człowiek nieczysty dotyka nieskończenie Czystego, tam On, Czysty jest równocześnie mocniejszy. Całe zło tego świata może zostać zatopione w Chrystusie.

Często jest postawiany zarzut przeciwko idei ekspijacji. Czy ze względu na czystość obrazu Boga nie powinniśmy odrzucić pojęcia ekspijacji? Sam Bóg czyni siebie miejscem pojednania i w swoim Synu bierze na siebie cierpienie. Bóg ofiaruje człowiekowi swą nieskończoną czystość. W Liście do Hebrajczyków kult Starego Testamentu autor nazywa cieniem (10,1) i wyjaśnia: Niemożliwe jest bowiem, żeby krew cielców i kozłów usuwała grzechy (10,4). Psalm 40,7 autor interpretuje jako dialog Syna z Ojcem, w którym dokonuje się Wcielenie. W Starym Testamencie poczynając od wczesnych Ksiąg Samuela aż po proroctwo Daniela, znajdujemy ukazywane na ciągle nowy sposób zmaganie się z ideą, która coraz ściślej wiąże się z ideą pouczającego słowa Boga, czyli Tory. Z drugiej strony ludzie odczuwają głębokie poczucie niewystarczalności posłuszeństwo człowieka wobec Boga. Budzi to pragnienie ekspijacji, której nie możemy jednak dokonać sami i przez nasze okazywanie posłuszeństwa. Dlatego też przy rozprawianiu o niewystarczalności ofiar ze zwierząt i pokarmów ciągle na nowo pojawia się pragnienie doskonalszego ich składania. Sam Logos, czyli Syn, staje się ciałem; przyjmuje ludzkie ciało. W ten sposób następuje możliwość nowego posłuszeństwa, które sięga ponad wypełnianie przykazań. Miłość Chrystusa dopełnia się na Krzyżu. Jego ucieleśnione posłuszeństwo stanowi nową ofiarę, w którą włącza nas wszystkich, i w którym, przez Jego miłość zostało zniweczone nasze nieposłuszeństwo.

Wcielone posłuszeństwo Chrystusa jest ukazywane jako otwarty obszar, w którym jesteśmy włączani, i dzięki któremu nasze własne życie znajduje nowe powiązania. W 12 rozdziale Listu do Rzymian pojawia się pojęcie kultu Boga przez słowo, oznaczające powierzenie Bogu całej naszej egzystencji. Chrystus nas przyjmuje do siebie, włącza w swą żywą, świętą ofiarę, tak że rzeczywiście stajemy się Jego ciałem. W 15 rozdziale Listu do Rzymian, Paweł swoje apostolstwo interpretuje jako kapłaństwo, a pogan, którzy uwierzyli nazywa żywą, miłą Bogu ofiarą. Taki sposób mówienia o kapłaństwie i ofierze jest od niedawna uważany za alegoryczny. Rzeczywistym kultem jest człowiek żyjący, który stał się w całości dawaną Bogu odpowiedzią ukształtowaną przez Jego słowo. Wynika z tego, że prawdziwym kapłaństwem jest taka posługa słowa i sakramentu, która przemienia ludzi na dar składany Bogu, a świat czyni sławieniem Stwórcy i Odkupiciela. Chrystus na Krzyżu składający siebie w ofierze, jest rzeczywistym Arcykapłanem, którego symbolem i zapowiedzią było kapłaństwo Aarona. W centrum posługi apostolskiej znajduje się włączenie każdej jednostki i świata w miłość Chrystusa.

W Liście do Filipian, Paweł przewiduje swe męczeństwo i uważa je za liturgię i za wydarzenie mające charakter ofiary. Z kolej Ignacy z Antiochii, jak podaje tradycja, nazywał siebie pszenicą Chrystusa, która w męczeństwie zostanie zmielona, aby mogła stać się chlebem Chrystusa. Podobnie św. Wawrzyniec i Jego męczeństwo stanowi nie tylko doskonałe zjednoczenie się z tajemnicą Chrystusa, lecz również obraz chrześcijańskiej egzystencji w ogólności.

Ciemność i nielogiczność grzechu spotykają się w Krzyżu z nazbyt wielką dla naszych oczu świętością Boga i to wychodzi poza ramy naszej logiki. Tajemnicy ekspijacji nie należy składać na ołtarzu racjonalizmowi. Syn człowieczy nie przyszedł, aby Mu służono, lecz żeby służyć i dać swoje życie jako okup za wielu (Mk 10,45).           

Wiersz Amor gignit amorem

Wśród niezbadanych dróg
wśród piękna jej stóp
idzie sobie jasno włosa kobieta
która pięknem swym kwiat przyćmiewa
włosy jej rozpuszczone na każda stronę
niosą radość ludziom zbłądzonym
niewiasta ta ukazuje nam drogę
do zbawienia, a czasem przez trwogę
nie potrafię zrozumieć jej duszy
choć wiem że uwolni mnie z tej katuszy
i wrócę do żywych, z martwych powstanę
a kobieta ta mą nimfą zostanie...

Chrystologia u Benedykta XVI na podstawie trylogii Jezus z Nazaretu

Papież Benedykt XVI w dziele Jezus z Nazaretu podkreśla w sposób szczególny kwestię historyczności wydarzenia Jezusa. Cześć I obejmuje zagadnienia od momentu chrztu w Jordanie do Przemienienia Pańskiego. W części II rozpoczynamy podróż z momentem wjazdu do Jerozolimy do Zmartwychwstania. Część III stanowi dzieciństwo Pana Jezusa.

Kreśląc historyczny i teologiczny kontekst opowiadania o narodzeniu Jezusa na kartach Ewangelii Łukaszowej, Ratzinger przywołuje szereg wydarzeń historycznych, których autentyczność dla wielu jest wątpliwa. Osadza Chrystusa w ramach czasowości faktów historii powszechnej, uważając, że dane składające się na wydarzenia Jezusa są pewne, krótko je też dowodzi. Dzięki temu mamy szeroki zarys okoliczności i daty narodzin Jezusa Chrystusa. Benedykt ukazuje nam Chrystusa jako jedynego i prawdziwego Zbawiciela, który jest narodzony w Betlejem. Od Niego rozpoczyna się nowy czas w historii świata.

„Świat został stworzony nie po to, aby istniało wiele gwiazd i innych rzeczy, lecz po to, aby powstała przestrzeń dla przymierza, dla tak miłości między Bogiem i odpowiadającym Mu człowiekiem”. Ta perspektywa ukazuje, dlaczego i w jaki sposób grzech zaciemnia sens świata. Bóg – miłość stał się człowiekiem, Logos – sens stał się ciałem – Logos sarks egeneto (J 1,14). W tym miejscu Logos jest sensem wchodzącym do samego ciała, stający się ciałem, Logos incarnatus. Warto zauważyć, że dzięki wcieleniu się Słowa sens świata (człowieczeństwa, życia) staje się realny i realizowany, a rozumność celu, dana w stworzeniu świata – odzyskana z nieskończonym przewyższeniem.

Papież Benedykt XVI konstruuje swój oryginalny kształt teologii wcielenia, odwołując się do szeregu tekstów biblijnych, patrystycznych, średniowiecznych, a także współczesnych. Postawą jest Prolog Janowy – mówiący, że Logos od zawsze jest Bogiem. Tak więc w Bogu nie było nigdy czasu, w którym nie byłoby Logosu. Słowo istniało przed stworzeniem.

Synostwo Boże Jezusa Chrystusa jest dla Benedykta XVI centralnym tytułem Chrystologicznym i istotą treści chrystologii. Syn jest określeniem adekwatnym co do tytułów Chrystus i Pan. To właśnie słowo Syn jest kluczem interpretacyjnym całej chrystologii i całego chrześcijaństwa, zawiera w sobie głębię, pełnię, prostotę, które znajdujemy u Mateusza w Piotrowym wyznaniu wiary: Ty jesteś Mesjasz, Syn Boga żywego. (Mt 16,16). Można stwierdzić, że chrystologia jest interpretacją modlitwy Jezusa do Ojca, uwzględniającą relację i osobistą więź. Centralny termin biblijnej chrystologii (Syn Boży) i centralny termin dogmatu chrystologicznego (Syn współistotny) należy rozumieć dosłownie, tytuł ten jest nierozerwalnie związany z modlitwą Jezusa, centralną kategorią chrystologiczną opisującą tajemnicę Syna. W pierwszej części Jezusa z Nazaretu najgłębsze treści tajemnicy Syna zostały ukazane na tle obietnicy „nowego Mojżesza”, mesjańskiej nadziei zarysowanej w księdze Powtórzonego Prawa. Tu Benedykt zwraca uwagę na różnicę między starym a nowym Mojżeszem. Wcielenie Syna Bożego ma swoją paschalną dynamikę. W II części Jezusa z Nazaretu mamy następujący fragment: „Wcielenie Jezusa jest ukierunkowane na ofiarowanie siebie samego za ludzi, a to z kolei na Zmartwychwstanie, gdyby było inaczej, chrześcijaństwo nie byłoby prawdziwe”. Dalej papież wyjaśnia, że: „Nowotestamentalne orędzie nie jest tylko ideą, dla niego istotne znaczenie ma to, co dokonało się w rzeczywistej historii tego świata. Wiara biblijna nie opowiada historii jako symboli prawd ponadhistorycznych, lecz jest osadzona w historii, która wydarzyła się na powierzchni tej ziemi”. Teologia wcielenia i teologia krzyża są historyczne i komplementarne w swej zbawczej logice.

W trylogii Jezus z Nazaretu, obraz Chrystusa nabiera szczególnych rysów, głębszej wyrazistości. Benedykt dokonuje przejrzystego wzrastania od szkicu Bożego Dziecięcia, przez postać nowego Mojżesza, aż po pełnię oblicza Syna Bożego. Ks. Góźdź stwierdza, że tryptyk pisania obrazu Chrystusa zamyka się w chronologii działa Jezus z Nazaretu, od dzieciństwa (3), przez działalność publiczną (1), aż po śmierć krzyżową i zmartwychwstanie (2). Wcielenie, śmierć i zmartwychwstanie stanowią trzy akty tego samego theatrum personae odwiecznego Logosu, który stając się człowiekiem wyniósł nasze człowieczeństwo na wyżyny niebieskie.

Triadę obrazu Jezusa Chrystusa możemy ująć w sposób gradacji płaszczyzny obietnicy: Boże dziecię było wyjawieniem Bożej obietnicy, nowy Mojżesz był realizacją obietnicy, a Syn Boży przez swą ofiarę stał się spełnieniem obietnicy. Inaczej, wcielenie objawiło Bożą tajemnicę i nakreśliło szkic całego obrazu, Jezus nauczający i uzdrawiający wypełnił treścią pierwotny szkic, nadając mu zasadniczych barw, lecz rzeczywisty kontrast i centrum tego obrazu to Chrystus na tronie krzyża. 

BIBLIOGRAFIA

1.      Joseph Ratzinger (Benedykt XVI), Jezus z Nazaretu, część I; Od chrztu w Jordanie do Przemienienia, Wydawnictwo „m”, Kraków 2011.

2.      Joseph Ratzinger (Benedykt XVI), Jezus z Nazaretu, część II; Od wjazdu do Jerozolimy do Zmartwychwstania, Wydawnictwo „Jedność”, Kielce 2011.

3.      Joseph Ratzinger (Benedykt XVI), Jezus z Nazaretu – Dzieciństwo, Wydawnictwo „Znak”, Kraków 2012.

4.      Janusz Królikowski, Piotr Łabuda, Andrzej Michalik, Poszukiwania chrystologiczne drogą wyznaczoną przez Josepha Ratzingera – Benedykta XVI, Wydawnictwo „Biblos”, Tarnów 2016.